است در مبادله با نوع ديگر به حسب صورت در حكم ربا؛ و اگر خودش حقيقت ديگرى است، جارى نيست اتّحاد حكمى مذكور در آن؛ پس عَلَس حنطه با شعير يا سُلت آن در تقدير مذكور، اتّحاد ندارند .

   مسأله ربا و اصل و فرع و اختلاف نوع و جنس

ثمره درخت خرما ـ اگر چه اصنافش مختلف باشند ـ يك جنس در باب ربا است؛ پس تفاضل بين ردىّ هر صنف با جيّد صنف ديگر، جايز نيست. و الحاق طَلع اگر چه از فحل باشد با خرماى هر درختى، و هم چنين قند با اصل آن كه چغندر است، به قاعده اصل و فرع محل تأمّل است؛ و هم چنين [ است ] انگور و كشمش و همه ميوه‌هايى كه از يك جنس هستند با رعايت كيل و وزن .

و هر چه از يك جنس به عمل مى‌آيد، با اصل آن متّحد است در جنس در ربا اگر چه اسامى مختلف باشد و متّحد نباشد، مثل گندم با آرد آن، و جو با سويق آن، و شيره معمول از خرما با خرما، و معمول از انگور با انگور، مادام [ كه ] اتّحادِ حقيقتِ نوعيّه، محفوظ باشد؛ پس مثل شير با گوشت، مانعى در تفاضل بين آنها نيست بنا بر اظهر، به جهت اختلاف ماهيّتِ نوعيّه و اسم، و اين معنى منتفى است در مثل پنير و كره از موارد اختلاف اصناف نوع واحد.

و هم چنين فروع اصل واحد، تفاضل در بين آنها جايز نيست با رعايت كيل و وزن در هر دو، مثل فروع شير ، بعضى با بعضى، يا با اصل، با محفوظيّت حقيقت نوعيّه در اصناف مختلفه آن.

   فلزها و حبوب و ميوه‌ها

فلزهاى نُه‌گانه از قبيل طلا و نقره و مس و آهن و قلع، هر كدام جنس مستقل مى‌باشند.