دو سجده سهو براى سجده فراموش شده .

8- سـلام

هشتم: «سلام» است و آن از جمله اجزاى واجبه نماز است كه بيرون مى‌رود شخص با آن از نماز و كفايت مى‌كند در آن، گفتن «السّلام علينا و على عباداللّه‌ الصّالحين» يا «السلام عليكم» و واجب نيست «السلام عليك ايّها النّبى و رحمه‌اللّه‌ و بركاته»، بلى مستحب است و از توابع تشهدِ دوّم است و با آن از نماز بيرون نمى‌رود و بهتر محافظت بر آن است اگر چه ترك آن موجب بطلان نيست اگر چه عمداً باشد.[1]

[1] . از واجبات نماز «تسليم» است بعد از فراغ از تشهد اخير يا تشهد نمازِ دو ركعتى.

و ظاهر، وجوب تسليم و جزئيّت آن و حرمت منافيات بين تشهد و تسليم و مبطليّت منافى عمد و سهو فيمابين است. و همچنين خروج از اجزاى واجبه صلات، به جزء اخيرِ سلامِ مُخرج است، و«السّلام عليك ايّها النّبى و رحمه‌اللّه‌ و بركاته» مستحبّ مؤكّد و غير مُخرج از نماز است، نه واجب و نه محلِّل منافيات؛ و در جوازش در تشهد اوّل نه به قصد خصوصيّت و به غير قصد دعائيّت يا امر فعلى، تأمّل است، و همچنين است «سلام على المرسلين» در قنوت نه به قصد قرآنيّت يا دعا، بلكه به قصد خصوص تحيّت.

  تسليم مخرج

و واجب است تسليم مُخرج؛ و خروج، به هر يك از دو صيغه اخيره حاصل مى‌شود؛ و هر دو مطلوب [ مى‌باشند ] و جمع با ترتيب، مطلوب ديگر است؛ و وجوب خصوص دوّم، مشروط به عدم خروج به اوّلى است، وگرنه مستحبّ يا جزء وجوبى مرتبه كامله است. <->

<-> و لازمِ اين كه مخرج و محلِّل واجب است و اين كه خروج به هر كدام از دو صيغه اخيره حاصل مى‌شود، اين است كه وجوب، «تخييرى» باشد، اگر چه افضلِ فردين، اوّلى است در صورت تعقّب به دوّمى كه حين‌الوقوع، دوّمى متّصف به استحباب، يا جزء واجبى مرتبه فاضله واجب تخييرى است.

و صيغه اوّلى از طرفينِ تخيير «السّلام علينا و على عباداللّه‌ الصّالحين» بدون تغيير است، و صيغه دوّمى «السّلام عليكم» بدون تغيير حتى به تنكير است بنا  بر احوط. و اظهر استحباب «و رحمة اللّه‌ و بركاته» است، اگر چه احوط، عدم ترك آن است خصوصاً «و  رحمه‌اللّه‌»؛ و احوط ـ ندباً ـ عدم تعيين مُخرج است در صورتى كه هر دو را بگويد؛ و مستحبّ است ـ چنانچه گذشت ـ بعد از صيغه اُولى، صيغه ثانيه، و در استحبابِ عكس، تأمّل است.

احكام تسليم

و حكم جلوسِ در حال سلام، و طمأنينه، و استقبال، و شروط نماز، حكم تشهد واجب است و در عربيّت و اعراب و نحو اينها، [ نيز ] به حكم تشهد است.

و مستحبّ است براى منفرد، يك سلام به صيغه «السّلام عليكم و رحمة اللّه‌ و بركاته» اگر چه خارج شده باشد با صيغه اوُلى از نماز، در حال استقبال، و اشاره مى‌كند به آن به طرْف چشم خودش به سوى طرف راست خود، و همچنين امام، لكن مى‌تواند مثل منفرد ايما نمايد، و مى‌تواند قدرى بيشتر با عدم التفاتِ مكروه، اشاره به طرف روى خود به سمت راستِ خودش از مأمومين نمايد. و منفرد [ مأموم ] مثل امام [ است  ]لكن زياد مى‌كند يك سلام ديگر به طرف چپ با طرف روى خود اگر در آن طرف، مأمومى باشد.

استحباب هفت تكبير

و مستحبّ است براى منفرد و جامع در فرايض يوميّه، توجّه به «هفت تكبير» [ كه ] يكى از آنها «تكبيرة الاحرامِ» واجب و بقيّه، مندوب است، و مخيّر است در احرام به هر كدام، اگر چه افضل و احوط، اخيره است، و مستحبّ است ادعيه مأثوره بين آنها و بعد از آنها.