حبلى؛ و ايّتهنّ عتقت، تبعها ولدها، لأنّه جزء منها وقت وقوع العتق ؛ و الوجه، التسوية بين العتق المنجّز و المؤخّر كالتدبير و الوصيه في أنّ الاعتبار بالقيمه إنما هو وقت الوفاة إن نقصت قيمة المنجّز، لأنّه لو بقى عبدا لم‌ينحفظ على الورثة سوى قيمته الناقصة فلم يتلف عليهم أكثر منها ، و أمّا ان زادت القيمة، كانت بمنزلة التكسّب للعلم بعتق شى‌ء منه وقت الاعتاق، فإذا زادت قيمة المعتَق، لم‌تحسب من التركة و لا عليه ؛ و أما الرقّ فيحسب زيادته منها؛ فان خلّف ضعف قيمته الاُولى من غيره عتق كلّه ، و إن خلّف أقلّ أو لم‌يخلّف شيئا، دخلها الدور… الخ» ؛ و از «مختلف» از «مبسوط» شيخ موافقت با ابن الجنيد حكايت شده است .

 ☐ اعتبار در قيمت تركه

و اعتبار در تركه ـ كه با آن تحديد ثلث موصى به ولو با ملاحظه تقويم موصى به باشد و با آن تحديد زائد بر ثلث موصى به كه مورد سعى موصى به عتق است ـ به اقلّ امرين ثابت از حين وفات موصى و قبض وارث و وصىّ است ، كه زائد بر آن امكان صرف در وصيّت ندارد، مثل تالف در بين اين دو زمان ؛ و زيادات حاصله در بين اين دو زمان ، مال ورثه است و داخل در ثلث موصى به نيست ، و مقابل آنها مورد سعى مملوك در عتق خودش است .

پس اعتبار در قيمت تركه به اقلّ امرين از حين وفات تا حصول قبض وارث است ، كه نقصان در بين دو زمان، محسوب بر وارث نمى‌شود ، و موصى_’feبه از ثلث اقل امرين عتق مى‌شود و سرايت نمى‌كند در زائد ، و بر مملوك، سعى در زائد است ، و زيادتى در بين اين دو زمان، مملوك وارث است كه معتِق نيست ، و مملوك موصى نبوده تا در صورت وفاى ثلث، مورد سرايت باشد ، يا آنكه تقويم بر او بشود .

 ☐ زيادتى قيمت قبل از موت

اما زيادتى قبل از موت ، در اعتاق مريض ( بنا بر آنكه منجّز او از ثلث است ) : پس