اطلاق و تقييد عتق

اگر وصيت كرد به عتق رقبه‌اى و آن را مقيّد نكرد، مُجزى است عتق صغير و كبير و غلام و كنيز و خنثى و مؤمن و غير مؤمن كه غير محكوم به كفر باشد. و اگر مقيّد كرد به ايمان، و موصى از مؤمنين و اثنا عشرى بود، پس مفهوم ايمان به معناى اخص است و واجب است كه عتق يكى از ايشان نمايد. و اگر موصى از ايشان نباشد، پس با قرينه ـ اگر چه عرف مكان و زمان وصيت باشد، بلكه دور نيست قرينيت اعتقاد خود موصى ـ تعيين مى‌شود مراد او؛ و عتق اثنا عشرى ، متيقن و احوط است در وقت عدم قرينه.

و اگر ممكن نشد رقبه متصف به ايمان كه قيديّت آن ثابت باشد در وصيت، پس ساقط است قيد ايمان و اكتفا مى‌شود به عتق غير ناصبىّ از فرق مسلمين و هم چنين ساير محكومين به كفر از فرق مسلمين مثل غلات و خوارج و نواصب كه مجزى نيست عتق كافر از آنها. و اگر تصريح به وحدت مقصود به وصيت نمايد در مقابل تعدد مطلوب به وصيت، معامله تعذّر مصرف با آن وصيت مى‌نمايند.

و هم چنين اگر پيدا شد مؤمن و لكن با ازيد از مقدار وصيت با عدم مالى غير آن يا عدم اجازه ورثه، يا تصريح به عدم رضاى موصى به صرف ازيد و عدم رضاى بايع به فروختن بعض مملوك و انتظار ثمن بقيه از سعى او فيما بعد با فرض موافقت آن با وصيت، پس ساقط مى‌شود قيد ايمان خاص و اكتفاى به رقبه غير كافره در عتق مى‌شود.

و اگر با اعتقاد ايمان و معرفت حق، خريد و عتق كرد پس از آن تخلف اعتقاد با واقع ظاهر شد، مجزى است همان عتق در صورت عدم محكوميّت به كفر، چنانچه مورد تطابق نص و فتوى است، و ممكن است توجيه شود به اينكه مراد موصى نوعا عتق معتقد الايمان است به حسب طرق و امارات معتبره شرعيّه.

  اگر رقبه مورد وصيّت يافت نشود

اگر وصيت كرد به عتق رقبه‌اى با ثمن معيّن، پس پيدا نشد، لازم نيست شراى به ازيد از آن حتى اگر وارثْ بذل نمايد در مقدار ثلث، يا زايد بر آن، يا غير وارث. و اقرب