ج . بلى مى‌توان كرد.

س . بر پوست انار و پوست بادام و پوست گردو و پوست هندوانه و پوست خربزه، سجده كردن صحيح است يا نه؟

ج . محلّ اشكال است، احتياط ترك نشود.

س . بر قلم و قصب، يعنى نِى و مسواك و كاه و علف، سجده جايز است يا نه؟

ج . بلى جايز است.

و آنچه به مايصح السّجود عليه ذكر شد در حال اختيار است ولكن افضل تربت سيدالشّهداـ عليه‌السلام ـ است. و در حال اضطرار، يا تنگى وقت، اگر تمكّن از اشياى مذكوره نشد، بر «ثَوبِ پنبه» و «كتان» سجده كند؛ و اگر آن هم ميسّر نشود، بر معادن مثل «قير» و «فيروزج» و «عقيق» و غير آن سجده كند، و اگر آن هم ميسّر نشود، بر پشت دست سجده كند.

7 . تشهّد

هفتم: «تشهّد» است و آن واجب است امّا ركن نيست، در ركعت دوّم‌از هر نمازى بعد از سجده اخيره و در ركعت سوّم از مغرب و ركعت چهارم از عشا و ظهر و عصر.[1]

[1] . واجب است «تشهّد» در ركعت دوّم مطلقا؛ و در سوّم از نماز مغرب؛ و در ركعت چهارم از نمازهاى چهار ركعتى به تفصيلى كه مذكور خواهد شد، و اخلال عمدى به آن، موجب بطلان نماز است.

  واجبات تشهد

و واجباتِ تشهد چند چيز است.

اوّل: جلوس به قدر تشهد در حال اشتغال به واجبات آن، يعنى اختياراً تشهد در غير <->

<-> حال جلوس، مبطل است و سهواً، مبطل نيست با استمرارِ سهو تا ركوع، اگر چه قضاى آن واجب باشد.

دوّم و سوّم: «شهادتين».

چهارم: «صلوات بر نبىّ و آل»، و احتياط در عبارت آنها اين است: [ كه ] در تشهد اوّل و دوّم بگويد: «أَشْهَدُ أَنْ لاْ إلهَ إلاَّ اللّه‌ وَحْدَهُ لا شَريكَ لَهُ، وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسَوُلُهُ. أَللّهُمَ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ» با رعايت ترتيب مذكور و موالات عرفيّه.

كسى كه تشهد را نمى‌داند

و با عدم تمكّن از تشهّدِ مذكور، واجب است تعلّم. و در ضيق وقت و عدم تمكّن از اتّباع غير يا خواندن از مكتوب، آنچه را مى‌داند به جا مى‌آورد و آنچه را نمى‌داند چه در اوّل باشد يا وسط يا آخر، ترجمه آن را به هر لغتى كه مى‌داند مى‌گويد؛ و اگر هيچ از اصل و ترجمه نمى‌داند، اكتفا به تكرار ذكر مى‌نمايد اصلاً، و اگر نشد، بدلاً، يعنى ترجمه ذكر به مقدار تشهّد؛ و تعيين حمد براى ذكر، موافق احتياط است با امكان؛ و اگر هيچ نداند، احوط جلوس به قدر تشهد است؛ و اگر هيچ نداند از افعال و اقوال نماز و ممكن نباشد كه به نحو اتّباع مصلّى يا از روى مكتوب انجام دهد، آنچه را كه مى‌داند به جا مى‌آورد، و عوض آنچه را كه نمى‌داند، ذكر به قدر آن، يا آنچه ميسور است به جا آورد.

و اگر هيچ نداند، متّجه، حكم «صلات غريق» است، مثل تبديل ركعات به تكبيرات، يا ترجمه يا اشاره به آنها با آنچه ميسور است از آنها، نه سقوط تكليف به نماز.

و بر تقدير تعمّدِ در تركِ تعلّم تا ضيق وقت، احوط جمع بين اداى به ترتيب مذكور و قضا است بعد از تعلّم، واللّه‌ العالم.

تورّك

و مستحبّ است «تورّك» در جلوس براى تشهد چنانچه تفسير آن و حكم آن در جلوس بين دو سجده نماز گذشت، و مستحبّ است در تشهّدين، زايد بر واجب از تحميد و دعا؛ و افضل، اتّباع مأثور است در تشهد اوّل و دوّم.