موزون يا بالعكس نيست؛ لكن احتياط در رعايت نقل اجماع از «تنقيح» كه معامله ربوى بودن در ربوى الاصل اگر چه فعلاً نيست و صحّت معامله آن مشروط به تقدير نيست؛ و هم چنين مقتضاى قواعد، ربوى بودن مقدّر فعلى است، اگر چه در عصر نبى  ـصلّى‌اللّه‌عليه‌وآله‌وسلّم‌ـ  غير مقدّر بوده و مقتضاى نقل اجماع، جواز تفاضل در آن است در جنس واحد و ظاهر، التزام به صحّت است، بدون تقدير آن مشكل است .

و اگر كيل و وزن در بلدى در جنسى متساوى بود، محتمل است اعتبار به فعليّت شرط در معامله شخصيّه، به خلاف تساوى وزن و مجازفه كه احتمال عدم ربا اظهر است اگر چه با وزن معامله شود.

و اگر رعايت تقدير يا تقدير خاصّى زمان فعلى و بلد معامله شد و معلوم نشد تفصيلاً مخالفت وضع سابق تا زمان نبى  ـصلّى‌اللّه‌عليه‌وآله‌وسلّم‌ـ  اگر اقتضاى تفاضل و فساد نمايد، اظهر انتفاء حرمت محتمله است. و اگر متساوى بودند دو تقدير در بلدى در زمانى و مخالفت ساير بلاد يا ازمنه معلوم نبود، اظهر تخيير است در تقدير؛ و هر كدام اختيار شد، تساوى و تفاضل را با همان ضابط رعايت مى‌نمايند، و ادقّ بودن وزن، سبب ترجيح آن به نحو تعيّن نمى‌شود .

چند مسأله

   تفاضل در چيزهايى كه خشك و تر آنها فرق دارد

1 . عوضين اگر مكيل يا موزون باشند، بايد در وقت معامله متساوى باشند، در چيزهايى [ كه  ]بين رطب و يابس آنها تفاوت فاحش است، مثل رطب و تمر، پس با تساوى صفت در حال بيع، بيع با تساوى و عدم تفاضل مانعى ندارد؛ و با اختلاف به طورى كه يكى تر و ديگرى خشك باشد و آنچه تر است [ كه ] پس از خشكيدن تفاوت فاحش مى‌نمايد ـ مثل رطب و تمر، و هر چه مثل آنها است، مثل گوشت خشك كرده شده با گوشت تازه و ساير ميوه‌هاى خشكيده و تازه چيده شده، مثل